جستجو

آشنایی با ارگ تاریخی بم

  • 23 بهمن 1396
  • 10:23
  • 0 دیدگاه
  • 154 بازدید
  • Article Rating
آشنایی با ارگ تاریخی بم
بم بنای خشتی عظیم

شمال شرقی بم

روی دامنه صخره‌ای عظیم قلعه‌ای مستحكم را پی افکنده‌اند كه اهالی محل به آن «ارگ» نام نهادند. این بنای سترگ، شهر قدیم بم است، ارگ ‌وشهر بم ازجمله قلعه‌های نظامی بسیار مهم و تاریخی به شمار می‌رود. این بنا نمونه كاملی از شیوه‌های معماری ایران و قرن‌ها معماری در آن به چشم می‌خورد.

ارگ بم

یکی از بزرگترین مجموعه خشتی جهان و به شكل قلعه‌های پرشكوه برفراز تپه‌ای با ارتفاع 61 متر چونان تاجی مرصع برسر بناهای تاریخی ایران، درخششی جاودانه دارد.پیرامون ارگ بم، حکایت‌های تاریخی كه گاها به جرگه‌ی افسانه می‌گراید، فراوان است ولی سعی می‌شود كه مستندترین موضوعات باستان‌شناسی با تلاش از تاریخ و معماری در معرفی هرچه بهتر این بنای بزرگ دخالت داشته باشد.

قدمت ارگ بم با توجه به  نوشته‌های تاریخی، همانند حدود العالم و تاریخ وزیری به دو هزار سال پیش می‌رسد. شواهد زیادی ازجمله وضعیت پلان مركـــزی و تعدادی خشت موجود در خانه حاكم و خانه رئیــس سربازخانه ادعای فوق را به اثبات می‌رساند. در كل، از نوشته‌های دوران اسلامی و بررسی‌های مقدماتی معماری و باستان‌شناسی  نتیجه گرفته می‌شود كه ارگ بم قبل از حكومت ساسانی و احتمالاً در دوره اشكانی ایجادشده و چندین حصار و دروازه در اطراف آن وجود داشته است .

ساکنین ارگ بم

احتمال داده می‌شود ساکنین قلعه بم معاش خود را از راه كشاورزی و پارچه‌بافی می‌گذرانده‌اند پژوهش در نحوه زندگی و تاریخ ارگ احتیاج به کاوش‌های منظم باستان‌شناسی دارد ولی آنچه مسلم است سابقه تاریخی ارگ بم  بوده که  به قبل از اسلام می‌رسد و در طول تاریخ، ارگ بارها موردحمله  قرارگرفته، ترمیم و بازسازی‌شده است.

ارگ بم سابقه‌ای طولانی تا حدود 180 سال پیش از آن، محل سكونت عده‌ای از اهالی بم بوده و با ترك و نقل‌مکان مردم،  فراموش‌شده است. در این مدت كه بیش از 150 سال به طول انجامیده خرابی‌های جبران‌ناپذیری توسط عوامل انسانی و طبیعی بر پیكره ساختمان‌ها وارد آمده است. مجموعه ارگ بم، شامل شهر قدیم و قلعه، قریب به 20 هكتار (طول ضلع غربی ارگ 520 و عرض آن 430 متر می‌باشد) وسعت دارد و مسافت ارگ و قلعه، قریب 6 هكتار است. سه سمت قلعه را باغ و خانه‌های مسكونی و زمینهای كشاورزی محصور نموده و ضلع شمالی در امتداد رودخانه پشت رود قرارگرفته است.

این شهر قدیمی از چهار قسمت تشکیل‌شده و به‌طورکلی شامل خندق گرداگرد حصـار، برجهای دیده‌بانی، مدخل قدیمی، کوچه‌ها و خانه‌ها می‌باشد. از سمت شمال شرقی یك حصار و از طرف جنوب چهار حصار قلعه را دربرمی‌گیرد. (دورتادور قلعه خندقی ژرف وجود دارد كه آن را از یورشها مصون می‌داشته است).

برجهای دیده بانی

درمجموع 38 برج دیده‌بانی در فواصل معین روی باروها قرارگرفته و آخرین بارو را خندقی عمیق از اطراف جدا می‌نموده است بدون شك ایجاد قلعه ارگ بم بر بلندای تپه‌ای سنگی باید دارای موقعیت سوق‌الجیشی مهمی‌باشد.در میان این شهر عمارت یا قلعه حاکم‌نشین بر روی صخره‌ای طبیعی بناشده  که این عمارت دارای پنج طبقه و هر کدام  از خشت خام ساخته‌شده است.

واحدهای شناخته‌شده گوناگون این بنا :

به ترتیب عبارتند از: ورودی و محلهعام نشین، دروازه دوم و اسطبل، دروازه سوم، سربازخانه و تشكیلات مربوط به آن، ساختمان مركزی یا حاکم‌نشین واحدهای شناخته‌شده در عامه نشین عبارتند از: راهرو اصلی (بازار)، مسجد جامع، نمازخانه، حسینیه، كاروانسرا، آب‌انبار، میدان مدرسه، سابات جهودها، حمام و زورخانه (مقبره؟) و تعدادی خانه‌های قدیمی.

محله عامه نشین :

در محله عام نشین، خانه‌های عمومی كنار كوه روی زمین مسطح بنا گردیده و ازنظر شهرسازی و تشكیلات زندگی شهری مجموعه كاملی است كه تا حدودی نیازهای وابسته به اجتماع زنان خود را رفع می‌نموده است.

خانه های عامه نشین

برخی از خانه‌های عام نشین از اهمیت خاصی برخوردارند، زیرا این خانه‌ها شامل بیرونی و اندرونی، بادگیر، ایوان، اتاقهای زمستانی و تابستانی و محلی جهت نگهداری اسب و احشام بوده و داخل حیاط هر خانه چاه آبی در نظر گرفته‌شده است. تقریباً بیشتر خانه‌های عمومی متصل‌به‌هم ساخته‌شده غالب آنها به یكدیگر راه دارند در بعضی خانه‌ها حمام اختصاصی به چشم می‌خورد و در كنار تعدادی از آنها اسطبل را جدا از محل زندگی ساخته‌اند. تعدادی از خانه‌های ارگ بدون در نظر گرفتن مقاومت و باربری ستونها دوطبقه ساخته‌شده‌اند كه این امر نشانگر روند

ازدیاد جمعیت دریکی از دوره‌های گذشته است. در میان خانه‌های عمومی تضادهایی ازنظر وسعت حجم و استقامت مشاهده می‌شود. بعد از ورودی یک‌راه اصلی تا دروازه دوم كشیده شده، قسمتی از این شاهراه بازار شهر است كه متأسفانه سقف‌های بازار منهدم شده و در حال حاضر ستونها و قوسها باقی‌مانده است آثار مغازه‌های نانوایی، روغن‌گیری و قفسه‌های خشتی در بازار نشانی از رونق گذشته آن می‌باشد به‌موازات شاهراه، دو راه دیگر به دروازه دوم می‌رسد. در دوره اسلامی، در ارگ دو مسجد بانام‌های مسجد جامع و مسجد حضرت محمد و حسینیه شامل یك صحن، یك ایوان دوطبقه قرینه هم و چند اتاق ساخته‌شده است.

دروازه‌هاو برجهای ارگ 

سه منبر خشتی در حسینیه وجود دارد. زورخانه ارگ به شیوه سایر ورزشگاههای سنتی از چهار ایوان، یك گنبد و گود تشکیل‌شده است. در ارگ یك كوچه سرپوشیده وجود دارد كه به سابات جهودها شهرت دارد. در محله عامه یك حمام عمومی بوده كه براثر بی‌خبری مردم به‌منظور استفاده از آجرهای حمام آن را به‌کلی منهدم کرده‌اند.

دومین واحد ارگ بعد از دروازه دوم، اسطبل و یك حصار و اطلاق‌هایی برای نگهبانان است. از دروازه دوم تشكیلات مربوط به حاکم‌نشین واقع‌شده كه این قسمت از ارگ درشیب و بالای كوه قرارگرفته است كه اسطبل، اولین واحد این بخش است و در محوطه آن آب‌انبار و در گوشه جنوب شرقی چاه آب تعبیه‌شده است. با توجه به نوشته‌ها و كتب تاریخی زمان قاجاریه ازجمله تاریخ وزیری، دستگیری لطفعلی‌خان زند و محاربه او با سربازان محمدعلی‌خان زابلی حاكم قلعه، در اسطبل اتفاق افتاده است. پس از اسطبل دروازه سوم، سربازخانه و خانه رئیس قشون مستقر در ارگ می‌باشد.

در برج جنوب غربی سنگ‌آسیا بادی دیده می‌شود. آسیای ارگ تنها آسیا بادی است كه در منطقه بم دیده می‌شود. این آسیا در دوره قاجاریه ساخته‌شده است. چاهی عمیق در سربازخانه دیده می‌شود كه اكنون فاقد آب است. از سربازخانه یک‌راه به‌طرف منطقه مركزی قلعه كشیده شده است. این راه به حیاط حاکم‌نشین می‌پیوندد. هسته مركزی یا حاکم‌نشین ارگ از دو ساختمان به نام چهارفصل و خانه حاكم تشکیل‌شده است. برج دیده‌بانی مركزی، حمام، حوض و چاه آب در این قسمت وجود دارد.

آثار مسیر آبی

این آثار از طرف غرب به سمت شمال و شرق و داخل حصار جنوبی وجود دارد كه احتمالاً بخشی از قنات نهرشهر به‌طور مداوم از ارگ می‌گذشته است. عمارت چهارفصل سه‌طبقه و قصر حكومت بوده و كلیه اوامر و احكام مربوط به شهر و توابع آن در این محل از طرف حاكم صادر می‌شده است. در كنار عمارت چهارفصل یك حمام اختصاصی و یك چاه آب‌دیده می‌شود. آب آشامیدنی ساكنان ارگ از چاه‌هایی در حیاط خانه‌ها تأمین می‌شده است.

مصالح عمده بناهای ارگ،

خشت خام، ملات، گل رس و كاه و گاه به‌ندرت در بنای آن سنگ لاشه، آجر و تنه درخت خرما به‌کاررفته است. ارگ بم تنها یك ورودی داردكه طاق ورودی آن قابل‌مقایسه با قوسهای دوره ساسانی است و دو برج طرفین و هشتی احتمالاً در دوره صفویه به ورودی الحاق شده آثار دروازه دیگری در ضلع شمالی ارگ در محلی موسوم به «كت كدم»  به چشم می‌خورد كه به‌ظاهر استفاده چندانی از آن نشده و یا کمی بعد از ایجاد حصار مسدود شده است. ارگ بم دارای یک‌راه اصلی از جنوب به‌طرف حاکم‌نشین و دو گذر به‌موازات آن و چند راسته شرقی و غربی است 60 متر از راه اصلی بازار سرپوشیده بوده و آثار سنگفرش در قسمت‌هایی از راسته‌ها به چشم می‌خورد.

ویژگی ارگ بم

از ویژگی‌های ارگ بم چهار حصاری است كه از سمت جنوب، حاکم‌نشین را برمی‌گیرد و اولین حصار مطمئن‌ترین نقطه اتكایی است كه مردم را از هجوم مصون می‌داشته است، زیرا ارتفاع حصار تا 18 متر می‌رسد و در فاصله 30 تا 40 متر برج‌هایی در نظر گرفته‌شده و پهنای حصار در مرد گرد متجاوز از 6 متر است، برجهای دیده‌بانی در حصار علاوه بر تقویت و استحكام حصار و تسهیل امر دیده‌بانی، محل استــراحت مأمورین و نگهبانان بوده و کنگره‌ها و تركشها و برجها در دیده‌بانی و حراست قلعه نقش ارزنده‌ای داشته‌اند.

حصار برونی ارگ را خندقی احاطه كرده است. ارگ بم به‌واسطه اینكه در مسیر جاده شرق به غرب قرارگرفته همیشه در طول تاریخ موردتوجه بوده و از اهمیت خاصی برخوردار است.

حادثه تاریخی

آخرین حادثه تاریخی كه در اذهان مردم از ارگ به یادگار مانده است. دستگیری لطفعلی‌خان زند به‌وسیله محمدعلی‌خان زابلی حاكم قلعه بم است. ارگ بم تا سال 1254 هـجری قمری و غائله آقاخان محلاتی مسكونی بوده و تا هشتاد سال قبل، از حاکم‌نشین به‌عنوان ژاندارمری و مركز قشون نظامی استفاده‌شده است و به عبارتی زندگی در ارگ از تاریخ ایجاد قلعه تا اواسط دوره قاجار به‌طور مداوم جریان داشته است.

مرمت ارگ بم

بیشتر جنبه حفاظتی و نگهداری دارد وسعی برآن است تافرم و شكل و نمای مجموعه‌های ارگ همچنان حفظ و تغییرات كلی در آنها به وجود نیاید، تنها چند اثر مهم به‌عنوان نمونه‌سازی مانند مسجد، مجموعه میرزا نعیم، خانه مشهور به خانه احمدی یا زابلی و خانه حاكم و چند اثر دیگر تعمیر و احیاشده‌اند. حاکم‌نشین قلعه در حدود سالهای 1337 هجری شمسی به بعد توسط اداره باستان‌شناسی و آموزش‌وپرورش بم تعمیر گردیده است تعمیرات اساسی ارگ از سال 1352 هجری شمسی شروع شد و هرسال به‌طور متوسط شش ماه در ارگ کارشده است.

 تعمیرات انجام‌شده عبارت است از تعمیر و مرمت باروها، مشخص كردن آبروها، زیر بندی و مرمت بخشی از ستونها، اندود پشت‌بام، اسطبل، سربازخانه، خانه حاكم و غیره.
متأسفانه این بنای خشتی عظیم براثر زلزله 3/6 ریشتری روز جمعه 5 دی‌ماه 1382 تا حد بسیار زیادی ویران گردیده است.

امتیاز به خبر :

ارسال نظرات

نام

ایمیل

وب سایت

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید:

نظرات شما

هم اکنون هیچ نظری ارسال نشده است. شما می توانید اولین نظردهنده باشد.

آخرین اخبار